Na początek powróćmy do Ewangelii wg. św. Łukasza, którego śmiało możemy nazwać starożytnym dziennikarzem i reporterem. Bo choć nie był naocznym świadkiem wydarzeń zbawczych, to z niezwykłą starannością badał źródła, rozmawiał ze świadkami i opisał życie Pana Jezusa. „Był tam człowiek dobry i sprawiedliwy, imieniem Józef, członek Wysokiej Rady. Nie przystał on na ich uchwałę i postępowanie. Był z miasta żydowskiego Arymatei, i oczekiwał królestwa Bożego. On to udał się do Piłata i poprosił o ciało Jezusa. Zdjął je z krzyża, owinął w płótno i złożył w grobie, wykutym w skale, w którym nikt jeszcze nie był pochowany. Był to dzień Przygotowania i szabat się rozjaśniał. Były przy tym niewiasty, które z Nim przyszły z Galilei. Obejrzały grób i w jaki sposób zostało złożone ciało Jezusa. Po powrocie przygotowały wonności i olejki; lecz zgodnie z przykazaniem zachowały spoczynek szabatu”.

Zmartwychwstanie i początek

Co było potem? Każdy z nas zna doskonale tę historię. W pierwszy dzień tygodnia do wspomnianego grobu udały się kobiety, które przyszły z Nim z Galilei. Okazało się, że miejsce jest puste, a Chrystus zmartwychwstał. Święty Jan Ewangelista dodaje, że grób, w którym złożono ciało Pana Jezusa znajdował się w ogrodzie, blisko miejsca „gdzie Go ukrzyżowano”. Będzie to miało wielkie znaczenie dla naszej dalszej opowieści.

Wybitny starożytny historyk żyjący na przełomie IV i V wieku – Sokrates Scholastyk w swojej pracy „Historia Kościoła”, będącej efektem studiów wielu dokumentów i relacji pisał o Grobie Pańskim w pierwszych wiekach:

„W okresie, jaki nastąpił bezpośrednio po Męce Zbawiciela, czciciele i wyznawcy Chrystusa otaczali Jego grobowiec nabożnym szacunkiem. Ci natomiast, którzy od nauki Chrystusa stronili, zasypali to miejsce ziemią i wybudowawszy na nim świątynię ku czci Afrodyty, wystawili tam jej statuę, zacierając pamięć o tym, co to za miejsce”.

To nawiązanie do działań cesarza Hadriana, który w II wieku postanowił zbudować w miejscu zburzonej Jerozolimy miasto Aelia Capitolina. Wspomina o tym także św. Euzebiusz, żyjący sto lat przed Sokratesem Scholastykiem w swoim „Życiu Konstantyna”, wskazując, że władca  w IV wieku „wydał natychmiastowy nakaz wzniesienia w tym miejscu domu modlitwy. Uczynił to – nie kierując się jedynie naturalnym impulsem własnego umysłu – lecz poruszony duchem samego Zbawiciela”.

Matka cesarza, św. Helena, która przyjechała do Ziemi Świętej szukając miejsc związanych ze Zbawicielem odnalazła Golgotę, Grób Pański i trzy krzyże. Pogańska świątynia, stojąca w tym miejscu, została zburzona. Z polecenia Konstantyna wzniesiono tam pierwszą bazylikę. Jej poświęcenie odbyło się 14 września 335 roku.

Od Konstantyna do Status Quo

Była ona trzykrotnie większa niż ta współczesna. W jej obrębie znalazły się miejsca najświętsze dla chrześcijan. Cały kompleks miał długość około 120 metrów i szerokość 70 metrów. Jej opis również znajdziemy u Euzebiusza.

Grób Pański „jako główna część całości, jest wyrazem wspaniałości cesarza, ozdobiona rzadkimi kolumnami i obficie wzbogacona najwspanialszymi dekoracjami wszelkiego rodzaju”. Kronikarz z Cezarei wspomina także o atrium, które Konstantyn „ozdobił posadzką z pięknie polerowanego kamienia i otoczył z trzech stron długimi portykami”. Sam kościół „wyłożono marmurowymi płytami o różnych kolorach; podczas gdy zewnętrzna powierzchnia ścian, lśniąca polerowanymi kamieniami dokładnie do siebie dopasowanymi, prezentowała stopień splendoru nie mniejszy niż marmur”.

Ta wspaniała budowla nie przetrwała jednak 300 lat. W 614 roku Persowie, pod wodzą Chorsoesa II, splądrowali Jerozolimę. Najazd obrócił w ruinę wszystkie kościoły chrześcijańskie. Grób Pański został sprofanowany, a relikwie Krzyża Świętego zrabowane. Jerozolima wróciła do cesarstwa 15 lat później za cesarza Herakliusza, a patriarcha Modest zajął się odbudową świątyni, która w 630 roku odzyskała dawny blask. Kilka lat później władzę przejęli muzułmanie. Ich rządy były jednak znacznie łagodniejsze dla bazyliki. Świadczy o tym galijski biskup Arkulf, który odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej pół wieku później:

„Ten niezwykle duży kościół cały z kamienia, o cudownym, okrągłym kształcie z każdej strony, wznosi się od fundamentów na trzech ścianach”.

Jedną z najtragiczniejszych dat dla świątyni, był rok 1009. Wówczas Kalif Al-Hakim, znany z nienawiści do chrześcijan, nakazał zburzenie bazyliki i zniszczenie grobu Jezusa. Obiekt odbudowano kilkadziesiąt lat później w skromniejszej formie. XI wiek przyniósł jeszcze jedno – kluczowe wydarzenie nie tylko dla historii Ziemi Świętej, ale również dla miejsc związanych z Męką i Śmiercią Pana Jezusa. Dokładnie 15 lipca 1099 roku pierwsza wyprawa krzyżowa zdobywa Jerozolimę. Krzyżowcy przebudowali świątynię na wzór romański, który znamy współcześnie.

Omawiając dzieje jednej z najważniejszych świątyń chrześcijańskich, zatrzymajmy się jeszcze na roku 1852. Wówczas ustalono to tzw. Status Quo, czyli zasady, podział własności i praw wśród wspólnot chrześcijańskich, które funkcjonują w bazylice.